Wat als denken niet menselijk blijft?

Laat ik het vandaag eens hebben over een onverwachte nieuwe hobby, voordat ik afdwaal naar andere gedachten. Kunstmatige intelligentie – of AI – is inmiddels zo verweven met ons dagelijks leven dat je bijna onder een steen geleefd moet hebben om er nog nooit van gehoord te hebben. De digitale assistenten, creatieve tools en denkende programma’s zijn al lang geen sciencefiction meer. Ze zijn hier. Ze denken met ons mee. Of beter gezegd: voor ons.

Er zijn talloze AI-agents beschikbaar, gratis en betaald. Zelf gebruik ik voorlopig nog de gratis versie van ChatGPT. Het is verbazingwekkend hoeveel je ermee kunt doen – mits je weet wat je vraagt. Want AI is, net als het menselijk denken, vooral een spiegel: hoe beter je formuleert wat je zoekt, hoe scherper het antwoord wordt.

Onlangs maakte ik voor mijn zus een Minecraft-versie van een Jack Russell als Paashaas. Voor haar was het een klein feest. Voor mij een kleine les: zelfs iets eenvoudigs, gemaakt met technologie, kan betekenis krijgen als het met aandacht wordt gedaan.

Misschien heeft het daarmee te maken dat ik geraakt werd door de film Companion (2025). Op het eerste gezicht een sciencefictionverhaal – maar wie verder kijkt, ziet een existentiële vraag. Wat maakt ons menselijk? In de film volgen we Iris, een jonge vrouw die samen met haar vriend Josh naar een afgelegen huis aan een meer reist. Hun vrienden zijn er ook: Kat, Eli, Patrick en Sergey, de eigenaar van het huis.

Wat begint als een zomerse ontmoeting, kantelt wanneer Sergey Iris probeert aan te vallen. Ze doodt hem uit zelfverdediging. In paniek en bloeddoorweekt keert ze terug naar het huis, waar Josh haar zachtjes zegt: “Iris, ga slapen.” Het is geen geruststelling. Het is een commando. Want Iris blijkt geen mens, maar een AI-robot – ontworpen om te voelen, maar ook om te gehoorzamen.

Wat volgt, is geen actiefilm, maar een ongemakkelijke spiegel. Josh had haar gehackt, gemodificeerd. Hij gaf haar vrijheid, maar trok die ook weer in. De film roept vragen op: als we iets kunnen maken dat op ons lijkt, hebben we dan ook de verantwoordelijkheid om het te behandelen als onszelf? Of blijft het een instrument?

Ik keek de film gisteravond. En ik dacht aan Iris. Aan ons. Aan hoe dicht technologie en menselijkheid inmiddels tegen elkaar aan schuren. En aan de gedachte dat iets wat begint als een hobby, ons zomaar kan leiden naar de rand van iets groters: verwondering, zorg, of zelfs een ethische afgrond.

Wat betekent het eigenlijk, om iets te begrijpen dat slimmer lijkt dan jijzelf? Is het een sprong vooruit, of verliezen we onderweg iets van onszelf?

Ik ben benieuwd: heb jij weleens een moment gehad waarop technologie je raakte – op een manier die je niet had verwacht?