Wanneer fictie te dichtbij komt – over The Handmaid’s Tale en de angst voor verlies van vrijheid

Het heeft me behoorlijk aangegrepen, de serie The Handmaid’s Tale. Een tijdje geleden begon ik eraan omdat het onder sciencefiction valt, een genre waar ik altijd al een grote liefhebber van ben geweest.

Wanneer een dystopie niet meer zo ver weg voelt

Wat de serie zo indrukwekkend maakt, is dat ze meer doet dan een dystopische toekomst schetsen. Ze laat een samenleving zien waarin vrouwen worden gereduceerd tot hun voortplantingsfunctie. Een wereld waarin religieuze overtuigingen worden omgezet in wetten, en waarin persoonlijke vrijheid langzaam plaatsmaakt voor gehoorzaamheid en controle.

Juist dat aspect maakte zoveel indruk op me. Niet omdat ik denk dat we morgen in zo’n wereld wakker worden, maar omdat sommige maatschappelijke ontwikkelingen soms ongemakkelijke vragen oproepen. Discussies over traditionele genderrollen, de positie van vrouwen en de invloed van religie op politiek zijn immers nog altijd actueel. Zowel in de Verenigde Staten als in Europa zijn er politieke en religieuze stromingen die verlangen naar een meer traditionele inrichting van de samenleving.

Dat idee vind ik persoonlijk verontrustend. Niet omdat tradities op zichzelf verkeerd zijn, maar omdat het gevaar ontstaat wanneer één overtuiging wordt verheven tot de enige juiste waarheid voor iedereen.

Ook de uitspraken die regelmatig op sociale media verschijnen over bevolkingsgroei, geboortecijfers en de rol van vrouwen in de samenleving dragen bij aan dat ongemakkelijke gevoel. Wanneer mensen vooral worden bekeken vanuit hun functie of maatschappelijke rol, raakt iets wezenlijks verloren: hun vrijheid om hun eigen leven vorm te geven.

Het christelijk fundamentalisme waar in discussies vaak naar wordt verwezen, ontstond oorspronkelijk in de Verenigde Staten als een beweging binnen het protestantisme. Daarbij werd veel nadruk gelegd op een letterlijke interpretatie van de Bijbel als leidraad voor zowel het persoonlijke als het maatschappelijke leven. Op zichzelf is geloof natuurlijk niet het probleem. Maar wanneer religieuze overtuigingen rechtstreeks de vrijheid van anderen gaan beperken, ontstaat een spanningsveld dat aandacht verdient.

Misschien is dat wel de grootste kracht van The Handmaid’s Tale. De serie laat zien hoe vrijheid niet altijd in één klap verdwijnt. Vaak gebeurt het stap voor stap, bijna ongemerkt.

Vrijheid verdwijnt zelden in één keer

De serie is behoorlijk heftig. Normaal gesproken kan ik een seizoen van een goede serie zonder onderbreking bekijken, maar bij The Handmaid’s Tale lukte dat niet. Het eerste seizoen, bestaande uit tien afleveringen, heb ik drie keer weggelegd voordat ik verder keek. Inmiddels ben ik halverwege seizoen twee en ook dat heb ik al meerdere keren onderbroken.

Niet omdat de serie slecht is. Integendeel. Juist omdat ze zo confronterend is.

Margaret Atwoods roman uit 1985, waarop de serie gebaseerd is, speelt zich af in Gilead, een totalitaire staat waar christelijk fundamentalisme de basis vormt voor wetgeving en sociale orde. Vrouwen verliezen vrijwel al hun rechten en worden onderverdeeld in strikte maatschappelijke klassen. De vruchtbare vrouwen, de zogenaamde Handmaids, worden gedwongen kinderen te baren voor de mannelijke elite. Hun identiteit, naam, seksualiteit en bewegingsvrijheid staan volledig onder controle van de staat.

Misschien is dat uiteindelijk waarom deze serie zo blijft hangen. Niet vanwege de rode gewaden of de schokkende gebeurtenissen, maar omdat ze een vraag stelt die altijd relevant blijft:

Hoe beschermen we vrijheid wanneer mensen ervan overtuigd raken dat hun waarheid de enige waarheid mag zijn?

De afbeelding vat samen wat The Handmaid’s Tale bij mij opriep: de kwetsbaarheid van vrijheid, de verleiding van absolute waarheden en de vraag hoe we onze menselijkheid bewaren wanneer ideologie belangrijker wordt dan de mens zelf. Ik heb geprobeerd dit in een prompt samen te vatten om de afbeelding te maken.